Bạn có biết vì sao chỉ ngày Tết Đoan Ngọ sâu bọ mới có thể bị "diệt sạch" không?

Người ta tin rằng có một số loại thức ăn có thể giết chết được sâu bọ, trongđó có cơm rượu nếp để giết giun sán cùng với một số loại trái cây khác như vải, mận.

Đã từ lâu, Tết Đoan Ngọ (5/5 âm lịch) tồn tại và có ảnh hưởng tới sinh hoạt văn hóa của một số nước châu Á như Triều Tiên, Hàn Quốc, Trung Quốc và cả Việt Nam. Tết Đoan Ngọ còn được gọi là tết Đoan Dương. Đoan Ngọ là bắt đầu giữa trưa (Đoan: mở đầu, Ngọ: giữa trưa). Còn Dương là mặt trời, là khí dương, Đoan Dương có nghĩa là bắt đầu lúc khí dương đang thịnh.

Tại Việt Nam, ngày này còn được gọi với cái tên gần gũi hơn là "ngày giết sâu bọ", bởi người ta tin rằng khi ăn món đầu tiên trong ngày thì các loại sâu bọ, giun sán trong người sẽ bị chết hết. 

 
Tại Việt Nam, Tết Đoan Ngọ còn được gọi với cái tên khác là Ngày giết sâu bọ 
Tại Việt Nam, Tết Đoan Ngọ còn được gọi với cái tên khác là Ngày giết sâu bọ 

Sự tích về Tết Đoan Ngọ

Trước đây, Tết Đoan Ngọ chỉ là một ngày dân chúng dành ra để cúng lễ, đánh dấu một thời tiết mới và mừng sự trong sáng, quang đãng của đất trời. Ngoài ra, do thời tiết mùa hè oi bức, dễ gây bệnh nên người ta cúng lễ để cầu an. Sau này, để cho thêm phần ý nghĩa, người ta lấy ngày 5/5 âm lịch làm ngày kỷ niệm ngày Khuất Nguyên tự tận.

Khuất Nguyên làm chức Tả Đồ nước Sở dưới triều vua Sở Hoài Vương bên Trung Quốc, có tài và liêm chính. Về sau Khuất Nguyên bị nhà Vua truất bỏ. Để tả nỗi oán than, ông có viết bài thơ Ly Tao nổi tiếng. Đến thời vua Trưng Vương, ông còn bị đi đày vì nhà Vua nghe theo lời bọn xu nịnh. Ông đã nhảy xuống sông Mịch La tự tận. Hôm đó là ngày mồng 5/5 âm lịch.

 
Tết Đoan Ngọ (mùng 5/5 âm lịch) là ngày lễ truyền thống của một số nước tại châu Á như Hàn Quốc, Trung Quốc,...
Tết Đoan Ngọ (mùng 5/5 âm lịch) là ngày lễ truyền thống của một số nước tại châu Á như Hàn Quốc, Trung Quốc,...

Được tin, nhà Vua vô cùng thương tiếc và hối hận, sai dân làm cỗ và ném xuống sông với niềm tin ông thưởng thức được, nhưng cỗ bị cá tôm ăn hết. Khuất Nguyên báo mộng cho nhà Vua, nói rằng cỗ phải lấy lá bọc lại, buộc chỉ ngũ sắc để cá tôm không ăn được.

Theo lời báo mộng của ông, Vua ra lệnh cho nhân dân làm theo. Từ đó, vào ngày 5/5 ở Trung Quốc, dân chúng thường làm cỗ cúng linh đình bên các bờ sông rồi lấy lá bọc lại, buộc chỉ ngũ sắc ném xuống sông để tưởng nhớ Khuất Nguyên.

Tết Đoan Ngọ của người Việt có khác gì so với Tết của Trung Quốc?

Nhiều công trình nghiên cứu văn hóa đã chứng minh được rằng Tết Đoan Ngọ của người Việt hiện nay có một nguồn gốc hoàn toàn khác. Tết Đoan Ngọ còn được người Việt gọi bằng cái tên khác là “Tết Nửa Năm” (cũng có nơi là gọi là Giữa Năm). Đây được xem là tên gọi của riêng người Việt, không lẫn với tên gọi của các quốc gia khác. 

Nói tới nguồn gốc của Tết Đoan Ngọ, nhà nghiên cứu văn hóa Trần Ngọc Thêm cho hay: "Tết Đoan Ngọ Việt Nam có cùng một khởi nguồn với vùng đất Bách Việt ở Nam Trung Hoa và Bắc Đông Dương."

Nguồn gốc của Tết Đoan Ngọ của Việt Nam theo các nhà nghiên cứu thì có phần khác so với Tết Đoan Ngọ của Trung Quốc Nguồn gốc của Tết Đoan Ngọ của Việt Nam theo các nhà nghiên cứu thì có phần khác so với Tết Đoan Ngọ của Trung Quốc 

Theo lời tác giả luận giải thì từ xa xưa, nơi đây vốn là một vùng đất nông nghiệp lúa nước trù phú do các dân tộc Bách Việt gây dựng. Với vị trí nằm dọc hai bên chí tuyến Bắc, mùa hè tại đây rất oi bức, khó chịu, ảnh hưởng tiêu cực tới sức khỏe của con người. Những người nông dân trồng lúa nước luôn chú ý quan sắt thời tiết, tránh tối đa những tác hại của nó cũng như tận dụng được lợi thế mà tự nhiên mang lại, và nhờ vậy mà phong tục Tết Đoan Ngọ hình thành, đánh dấu mốc thời gian quan trọng trong chu kỳ tuần hoàn của thời tiết. (Trích Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam, NXB TP.HCM, 2004)

“So với người Trung Quốc, người Việt Nam thiên hẳn về lối sống dân gian, tư duy tổng hợp – trừu tượng và truyền thống văn hóa truyền miệng đã giúp gìn giữ phong tục ngày tết này mà không cần thiết gắn liền với các nhân vật lịch sử. Ngược lại, Trung Quốc dân số đông, dân tộc đa dạng, việc chính thức hóa một phong tục dân gian bằng thao tác gắn chúng với các nhân vật lịch sử có chức năng tích cực, nhất là trong chức năng đại đoàn kết dân tộc” (Trích An Nam phong tục sách, Mai Viên Đoàn Triển, NXB Hà Nội, 2008).

 
Các nhà nghiên cứu cho rằng Tết Đoan Ngọ Việt Nam có cùng một khởi nguồn với vùng đất Bách Việt ở Nam Trung Hoa và Bắc Đông Dương
Các nhà nghiên cứu cho rằng Tết Đoan Ngọ Việt Nam có cùng một khởi nguồn với vùng đất Bách Việt ở Nam Trung Hoa và Bắc Đông Dương

Sự giao thoa và du nhập tự nhiên cùng với chính sách “cưỡng bức văn hóa” của chính quyền đô hộ phương Bắc đã tạo nên một hệ quả tất yếu đó là hình thành diện mạo văn hóa có phần “mới” của Việt Nam trong nhiều thời kì lịch sử sau đó. Tết Đoan Ngọ cũng không ngoại lệ. Nó được gắn vào khung lý luận chính thống cùng các ý nghĩa, chức năng mang tính quan phương khác như “tưởng nhớ Khuất Nguyên”, “tưởng nhớ Ngũ Tử Tư”, “tưởng nhớ Trần Luận và Nguyễn Thiệu” và kéo dài trong suốt nhiều năm. Bởi vậy, không thể quan niệm Tết Đoan ngọ của người Việt bắt nguồn từ Trung Quốc như một số người vẫn lầm tưởng như hiện nay.

Tại sao phải giết sâu bọ trong ngày 5/5 âm lịch?

Trong tiềm thức của nhiều thế hệ người Việt, Tết Đoan Ngọ gắn liền với việc giết sâu bọ. Dân gian ta tin rằng bên trong mỗi người thường có sâu bọ, giun sán, và nếu không giết đi thì chúng sẽ sinh sản ngày một nhiều, ảnh hưởng tới sinh khí của con người. Tuy nhiên, không phải lúc nào cũng có thể diệt sâu bọ được, bởi chỉ có ngày 5/5, chúng mới ngoi lên và đây chính là cơ hội để "giết sạch" chúng.

 
Theo quan niệm của người VIệt, ngày Tết Đoan Ngọ thường gắn liền với việc giết sâu bọ
Theo quan niệm của người VIệt, ngày Tết Đoan Ngọ thường gắn liền với việc giết sâu bọ

Người ta tin rằng có một số loại thức ăn có thể giết chết được sâu bọ, trong đó có cơm rượu nếp để giết giun sán cùng với một số loại trái cây khác như vải, mận, táo,... 

Ngoài ra, TS Nguyễn Ngọc Thơ, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP.HCM) cho biết thêm: "Theo phong tục, trong ngày này mọi người buổi sáng ngủ dậy không được đặt chân xuống đất, phải súc miệng ba lần cho sạch rồi ăn một trứng vịt luộc, xong mới được bước chân ra khỏi giường. Sau đó ăn một bát rượu nếp để sâu bọ say, ăn tiếp trái cây (vải, sấu, đào, mận,…) cho sâu bọ chết”​.

Tết Đoan Ngọ cúng những gì?

Cũng như những ngày lễ tết khác, người dân ăn Tết Đoan Ngọ bằng việc cúng lễ. Tại các làng xã có lễ thần tại đình, đền, ở thôn, xóm có cúng tại miếu. Tại gia đình thì sửa lễ cúng tổ tiên và Thổ công. Lễ vật cúng là rượu nếp, trái cây. Cúng xong thì ăn, không ai mang đổ xuống sông như tục bên Trung Quốc. Riêng các gia đình thầy thuốc còn có thêm lễ cúng Thánh sư.

 
Mâm cúng trong ngày Tết Đoan Ngọ không thể thiếu cơm rượu nếp và các loại hoa quả
Mâm cúng trong ngày Tết Đoan Ngọ không thể thiếu cơm rượu nếp và các loại hoa quả

Mâm cúng trong ngày Tết Đoan Ngọ của người Việt thường có đầy đủ hương hoa, vàng mã, nước, rượu nếp, các loại hoa quả, xôi, chè, cơm rượu nếp cùng các loại bánh như bánh ú, bánh tro,... Tùy theo quan niệm của từng vùng, mà sự lựa chọn đồ lễ dâng lên ông bà, tổ tiên trong ngày Tết Đoan Ngọ cũng sẽ có sự thay đổi, tuy nhiên vẫn sẽ đảm bảo các lễ vật chính là hương hoa, vàng mã, nước và rượu nếp.

Tổng hợp

Các bài viết về Đời sống, Xã hội sẽ được chúng tôi liên tục cập nhật tại mục Đời của YAN NEWS!

Những điều ít biết về ngày Tết Đoan Ngọ "diệt sâu bọ" mùng 5/5

Bạn có biết Tết Đoan Ngọ là gì và tại sao trong ngày này lại ăn hoa quả, rượu nếp không?

Người Hà Nội đổ xô đi mua rượu nếp trong ngày Tết Đoan Ngọ, mận cũng trở nên "đắt hàng" hơn

Tết truyền thống

nguồn gốc ra đời

Tết Đoan Ngọ