Chuyện tình khổ đau của vua Quang Trung và công chúa Lê Ngọc Hân

09/07/2020, 14:30 GMT+07:00

Ngọc Hân là công chúa Bắc Hà, Quang Trung là vua Nam Hà. Trong một lần dẫn quân ra Bắc "phù lê diệt Trịnh", hai người nên duyên từ đây.

Lê Ngọc Hân - công chúa nhà Hậu Lê, con gái thứ 9 của vua Lê Hiển Tông. Mẹ ruột của bà là Chiêu nghi Nguyễn Thị Huyền. 

Sau này, bà trở thành Hoàng hậu nhà Tây Sơn với tư cách là vợ thứ của Quang Trung Đế Nguyễn Huệ (cũng là một nhân vật nổi tiếng trong sử Việt).

 
Bức họa sơn dầu Ngọc Hân công chúa tại Dinh Độc Lập. (Ảnh: Dân Việt)
Bức họa sơn dầu Ngọc Hân công chúa tại Dinh Độc Lập. (Ảnh: Dân Việt)

Hoàn cảnh nên duyên của công chúa Ngọc Hân và vua Quang Trung

Lê Ngọc Hân (1770 - 1799), còn gọi là Ngọc Hân Công chúa hay Bắc Cung Hoàng hậu, là một nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Việt Nam thế kỉ 18. Dân gian còn lưu truyền tên gọi Bà Chúa Tiên (khi bà ở Phú Xuân vì dinh phủ lập ở chùa Kim Tiên).

Tương truyền, công chúa Ngọc Hân từ bé đã rất thông minh, diện mạo thanh tú, bản tính lại thùy mị, nết na. Chưa đầy 10 tuổi, công chúa chẳng những giỏi cầm, kỳ, thi, họa mà còn thuộc làu kinh sử, thông thạo âm luật, ghi nhớ thơ văn cả Hán lẫn Nôm. Càng lớn, công chúa càng xinh đẹp, duyên dáng, đức hạnh, tiếng thơm lan tỏa khắp hoàng cung. Vua Lê Hiển Tông cũng đặc biệt yêu thương người con gái này.

 
Hoa hậu Thùy Lâm xinh đẹp vai công chúa Ngọc Hân. (Ảnh: Phim Tây Sơn Hào Kiệt)
Hoa hậu Thùy Lâm xinh đẹp vai công chúa Ngọc Hân. (Ảnh: Phim Tây Sơn Hào Kiệt)

Tháng 5 năm Cảnh Hưng thứ 47 (1786), tướng nhà Tây Sơn là Nguyễn Huệ tiến quân ra Bắc với chiêu bài "phù Lê diệt Trịnh". Diệt xong họ Trịnh, Nguyễn Huệ tới yết kiến vua Lê Hiển Tông.

Do sự mai mối của Nguyễn Hữu Chỉnh, vị tướng Bắc Hà vào hàng Tây Sơn, Ngọc Hân vâng mệnh vua cha thành hôn cùng Nguyễn Huệ. Khi đó Nguyễn Huệ 33 tuổi và đã có chính thất là Phạm Thị Liên (hay Bùi Thị Nhạn).

>>>Có thể bạn muốn xem: Cuộc đời đầy đoạn trường của 4 nàng công chúa nổi tiếng xinh đẹp của Việt Nam

Chuyện tình tâm đầu ý hợp của Ngọc Hân Công chúa và Quang Trung Hoàng đế

Dù có nhiều lời đồn thổi khác nhau, song, dù sao bà cũng là công chúa một triều đại lớn (Hậu Lê) đã suy thoái, lại liên hôn với người đứng đầu Tây Sơn đang đe dọa nền chính trị của nhà Lê lúc bấy giờ. Mối duyên này được ca tụng là xứng đôi vừa lứa.

 
Vua Quang Trung (Lý Hùng) và công chúa Ngọc Hân (Thùy Lâm) trong bộ phim Tây Sơn Hào Kiệt. (Ảnh: Phim Tây Sơn Hào Kiệt )
Vua Quang Trung (Lý Hùng) và công chúa Ngọc Hân (Thùy Lâm) trong bộ phim Tây Sơn Hào Kiệt. (Ảnh: Phim Tây Sơn Hào Kiệt )

Ban đầu, cuộc hôn nhân giữa Nguyễn Huệ và Ngọc Hân xuất phát từ ý đồ chính trị (nhà Hậu Lê gả công chúa cho nhà Tây Sơn nhằm củng cố mối quan hệ bang giao giữa hai phía Bắc Hà và Nam Hà). Nhưng trong quá trình chung sống, nàng công chúa đức hạnh đã chiếm trọn niềm tin và tình yêu của “người anh hùng áo vải”

Với sự dịu dàng, thuần khiết và cách cư xử nề nếp, gia giáo rất đặc trưng của phụ nữ Bắc Hà xưa, Ngọc Hân đã chinh phục hoàn toàn người đàn ông dũng mãnh. Nguyễn Huệ vô cùng tôn trọng, nâng niu Ngọc Hân và luôn hỏi ý kiến bà về những ứng xử cần thiết với triều đình nhà Lê.

 
Vua Quang Trung luôn nâng niu công chúa Ngọc Hân. (Ảnh: Phim Tây Sơn Hào Kiệt)
Vua Quang Trung luôn nâng niu công chúa Ngọc Hân. (Ảnh: Phim Tây Sơn Hào Kiệt)

Vài ngày sau hôn sự của Ngọc Hân và Quang Trung diễn ra, vua Lê Hiển Tông băng hà, triều đình rơi vào vấn đề chọn người kế vị. Lê Ngọc Hân nghĩ anh thân hơn cháu nên ủng hộ anh trai là Lê Duy Cận lên ngôi, nhưng lại bị tông tộc nhà Lê phản đối. Họ muốn lập Hoàng thái tôn Lê Duy Kỳ - con của Cựu Thái tử Lê Duy Vĩ lên ngôi. 

Do áp lực của tông tộc, Ngọc Hân phải nghe theo. Lê Duy Kỳ được lập, tức vua Lê Chiêu Thống. Ít lâu sau đó, công chúa Ngọc Hân cũng theo lệnh công Nguyễn Huệ trở vào Thuận Hóa.

Năm Chiêu Thống thứ 2 (1788), Nguyễn Nhạc nhường ngôi cho Nguyễn Huệ. Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế trước khi ra Bắc để diệt quân Thanh, lấy niên hiệu Quang Trung. Ông phong Ngọc Hân làm Hữu Cung Hoàng hậu, do chính thất Phạm Thị Liên (hay Bùi Thị Nhạn) đã được phong làm Trung Cung Hoàng hậu.

 
Công chúa Ngọc Hân tiễn chồng đi đánh quân Thanh. (Ảnh: Phim Tây Sơn Hào Kiệt)
Công chúa Ngọc Hân tiễn chồng đi đánh quân Thanh. (Ảnh: Phim Tây Sơn Hào Kiệt)

Năm 1789, sau khi đại thắng quân Thanh, Nguyễn Huệ trở về, phong bà làm Bắc Cung hoàng hậu. Công chúa Ngọc Hân có hai người con với Nguyễn Huệ là công chúa Nguyễn Ngọc Bảo và hoàng tử Nguyễn Quang Đức.

>>>Có thể bạn muốn xem: Thiên tình sử của vua Hồ Quý Ly và Huy Ninh công chúa nhà Trần

Cái kết đau buồn và nỗi oan phẫn của nàng công chúa đức hạnh

Những tưởng sau khi diệt trừ quân Thanh, Quang Trung trở về thì công chúa Ngọc Hân sẽ có được cuộc sống bình yên, hạnh phúc bên chồng con. Nhưng thế sự khó lường, năm Quang Trung thứ 5 (1792), Nguyễn Huệ đột ngột băng hà.

Sau đó, Nguyễn Quang Toản là con bà Chính cung Hoàng hậu Phạm Thị Liên (hay Bùi Thị Nhạn) lên nối ngôi, lấy niên hiệu là Cảnh Thịnh, sử còn gọi là là Cảnh Thịnh Đế. Chính cung Hoàng hậu Phạm Thị Liên (hay Bùi Thị Nhạn) thân phận chính thất đã trở thành Hoàng thái hậu. 

Chồng mất, Ngọc Hân mang đau đớn gửi gắm vào bài thơ “Ai tư vãn” , vậy mà bà lại bị nghi ngờ là thủ phạm hại người chồng đầu ấp tay gối của mình vì ghen tuông. Lý do này quả thật khó mà thuyết phục đối với vị công chúa đức hạnh như Ngọc Hân.

 
Tình yêu của vua Quang Trung và công chúa Ngọc Hân lại có một cái kết chẳng thể trọn vẹn. (Ảnh: Phim Tây Sơn Hào Kiệt)
Tình yêu của vua Quang Trung và công chúa Ngọc Hân lại có một cái kết chẳng thể trọn vẹn. (Ảnh: Phim Tây Sơn Hào Kiệt)

Theo bài "Danh nhân Lê Ngọc Hân" của Chu Quang Trứ, sau khi Nguyễn Huệ qua đời thì Lê Ngọc Hân mất hết quyền lực. Bà đưa các con ra khỏi cung điện Phú Xuân, đến sống trong chùa Kim Tiền (Dương Xuân ở Huế), cạnh Đan Dương điện với danh nghĩa thờ chồng nuôi con, đến ngày mồng 8 tháng 11 năm Kỷ Mùi (ngày 4 tháng 12 năm 1799) thì mất, lúc đó mới 29 tuổi.

Lễ bộ Thượng thư nhà Tây Sơn là Phan Huy Ích đã phụng chỉ soạn năm bài văn tế Lê Ngọc Hân cho vua Cảnh Thịnh, cho các công chúa, cho bà Nguyễn Thị Huyền, cho các tôn thất nhà Lê, và cho họ ngoại ở làng Phù Ninh. Cảnh Thịnh Đế đã đích thân đọc trước linh sàng, với thụy hiệu được truy tặng là Nhu Ý Trang Thuận Trinh Nhất Vũ Hoàng Hậu. Cả năm bài văn tế trên còn được chép trong sách Dụ Am văn tập.

Và theo tộc phả họ Nguyễn Đình, đang lúc triều Tây Sơn suy thoái, Nguyễn Ánh thừa cơ chiếm lấy kinh đô Phú Xuân. Ngày 18 tháng 11 năm Tân Dậu (23 tháng 12 năm 1801) hoàng tử Nguyễn Quang Đức mất khi mới 10 tuổi, tới ngày 17 tháng 4 năm Nhâm Tuất (18 tháng 5 năm 1802), công chúa Ngọc Bảo cũng mất khi mới 12 tuổi.

 
Diễn viên Lý Hùng trong tạo hình vua Quang Trung. (Ảnh: Phim Tây Sơn Hào Kiệt)
Diễn viên Lý Hùng trong tạo hình vua Quang Trung. (Ảnh: Phim Tây Sơn Hào Kiệt)

Theo "Biệt lục" của tộc phả Nguyễn Đình, năm 1804, bà Nguyễn Thị Huyền vì thương con gái và hai cháu ngoại nên đã thuê người vào Phú Xuân đưa ba mẹ con Ngọc Hân đưa về bản dinh (tức dinh Thiết lâm của bà).

Ngày 16 tháng 7 năm 1804, bà cho an táng hài cốt bà Ngọc Hân, phụ chôn hoàng tử ở bên trái và công chúa ở bên phải. Nơi đó nay là bãi Cây Đại hay bãi Đầu Voi ở đầu làng Nành, xã Phù Ninh (nay là xã Ninh Hiệp, huyện Gia Lâm, Hà Nội).

Gần 50 năm sau, dưới thời Thiệu Trị, miếu bị đổ nát. Một ông tú người làng Nành nhớ công lao của Chiêu nghi họ Lê đối với dân làng đã quyên tiền tu sửa ngôi miếu.

Không ngờ, có viên phó tổng cùng làng có thù riêng với ông tú, đã lên quan tố giác về việc thờ "ngụy Huệ". Triều đình Huế liền hạ lệnh triệt phá ngôi miếu, quật ba ngôi mộ, vứt hài cốt xuống sông. Ông tú kia bị trọng tội, Tổng đốc Bắc Ninh Nguyễn Đăng Giai cũng bị giáng chức.

 
Cảnh trong phim Tây Sơn Hào Kiệt. (Ảnh: Phim Tây Sơn Hào Kiệt)
Cảnh trong phim Tây Sơn Hào Kiệt. (Ảnh: Phim Tây Sơn Hào Kiệt)

>>>Có thể bạn muốn xem: Công chúa Ngọc Hoa, nàng dâu Việt đầu tiên trên đất Nhật

Em gái Lê Ngọc Hân là Lê Ngọc Bình, là con gái nhỏ nhất (thứ 23) của vua Lê Hiển Tông, là vợ của vua Cảnh Thịnh (con trai của vua Nguyễn Huệ và chính thất). Sau khi quyền thần Bùi Đắc Tuyên bị dẹp (1795), Lê Ngọc Hân lúc sinh thời làm mối Ngọc Bình cho vua Cảnh Thịnh. Sau khi nhà Tây Sơn sụp đổ, Ngọc Bình trở thành vợ vua Gia Long (tức Nguyễn Ánh), sinh được hai hoàng tử nhà Nguyễn. 

Trong bộ sách Quốc sử di biên do Phan Thúc Trực soạn vào năm Tự Đức thứ 4 đến năm Tự Đức thứ 5 (1851-1852) đã chép như sau:

“Năm Nhâm Tuất, Gia Long năm đầu (1802)...Ngày 21 Canh Thân, Thế tổ (Gia Long) đến kinh thành Thăng Long, hào mục bắt anh em Nguyễn Quang Toản dâng lên vua… Dâng nộp bà phi Lê Thị Ngọc Bình vào trong cung vua…”

Khi nhà Tây Sơn mất, trong dân gian truyền tụng câu nói về bà Ngọc Bình:

“Số đâu có số lạ lùng

Con vua lại lấy hai chồng làm vua.”

Do chị em Ngọc Hân và Ngọc Bình có nhiều điểm tương đồng: Hai bà đều là công chúa con vua Hiển Tông nhà Hậu Lê, hai bà đều sinh trưởng ở ngoài Bắc, lớn lên đều lấy chồng là hoàng đế nhà Tây Sơn, nghĩa là cả hai bà đều là Hoàng hậu Phú Xuân. Do những điểm tương đồng căn bản đó mà những câu chuyện truyền tụng về cuộc đời hai bà, gây ra sự lầm lẫn giữa Ngọc Hân và Ngọc Bình.

Qua “Quốc sử di biên” và một số tư liệu khác, các nhà nghiên cứu khẳng định rằng người lấy vua Gia Long là Lê Ngọc Bình, em gái của Lê Ngọc Hân.

Lê Ngọc Hân là nàng công chúa đức hạnh và tài hoa nhưng hậu vận lại không có chút may mắn nào của triều Hậu Lê. Thân là công chúa, vâng mệnh vua cha mà gả cho vua nhà Tây Sơn, may mắn thay lại là người tâm đầu ý hợp với mình.

Thế nhưng, câu chuyện tình của Ngọc Hân Công chúa và Quang Trung Hoàng đế chỉ kéo dài ngắn ngủi trong 6 năm (1786-1792), sau khi chồng mất, bà cũng chỉ gượng sống được thêm 7 năm nữa thì qua đời ở tuổi chưa đầy ba mươi. Đó là một chuyện tình đẹp được lưu truyền hậu thế, và cũng để lại nhiều nuối tiếc.

Tổng hợp từ: Người kể sử

Bất ngờ trước nhan sắc đỉnh cao của công chúa hoàng hậu Việt

Cũng như các nước theo chế độ phong kiến khác, triều đình sử Việt cũng ghi nhận nhiều vị công chúa, hoàng hậu, phi tần sở hữu nhan sắc "hoa nhường nguyệt thẹn". 

- Nam Phương Hoàng Hậu: Nổi tiếng nhất có lẽ chính là Nam Phương Hoàng Hậu tài sắc vẹn toàn. Bà là vị hoàng hậu cuối cùng của triều Nguyễn, cũng như của triều đình phong kiến Việt Nam.

- Thứ phi Mộng Điệp: Sinh ra trong một gia đình bình thường ở tỉnh Bắc Ninh vào năm 1924, thứ phi Mộng Điệp đã trải qua một đời chồng trước khi gặp gỡ vua Bảo Đại. Nhờ nhan sắc nghiêng nước nghiêng thành, Mộng Điệp không khó để có được tình yêu của vị hoàng đế chỉ sau cuộc gặp được sắp đặt tại sân tennis. 

Xem chi tiết TẠI ĐÂY